Poradniki często przekonują, że z toksycznej relacji wystarczy po prostu odejść. W rzeczywistości to rzadko bywa proste. Szczególnie, gdy związek tworzy się z partnerem o cechach narcystycznych. Takie relacje nie zaczynają się przecież od cierpienia. Zazwyczaj są intensywne, czułe, pełne zachwytu, a dopiero z czasem pojawia się niepokój, wyczerpanie i pustka.
Dlaczego tak trudno się z nich uwolnić? I czy można odzyskać równowagę?
Toksyczna relacja może uzależniać jak cukier
Relacja romantyczna z partnerem o cechach narcystycznych może przypominać jedzenie czekoladowego ciasta – twierdzą A.Brunell i W. Keith Campbell z Michigan State University, autorzy koncepcji Chocolate Cake Model. Amerykańscy psychologowie przyglądali się jak bliski kontakt z osobą o nasilonych cechach narcystycznych wpływa na drugą stronę. Ich wnioski, choć ujęte w słodkiej metaforze, zaskakują trafnością. Toksyczne uwikłanie w pierwszej fazie daje przyjemne doznania. Niestety, w dłuższej perspektywie staje się niebezpieczne dla zdrowia. Zarówno fizycznego, jak i psychicznego. Skąd biorą się te zagrożenia?
Nieprzewidywalność i utrata poczucia bezpieczeństwa
W relacji z osobą o cechach narcystycznych nic nie jest pewne. Zmienność i nieprzewidywalność powoli rozkruszają poczucie bezpieczeństwa. Początkowa euforia blaknie ustępując miejsca czujności i lękowi. Najpierw krytyka. Potem chłód, karanie ciszą, kontrola. Granice przesuwają się niepostrzeżenie, aż druga strona zaczyna żyć w rytmie cudzych nastrojów. Waży każde słowo, analizuje gesty, rezygnuje z siebie, byle tylko utrzymać spokój.
A kiedy pojawia się czułość, znów przypomina tę z początku znajomości. I właśnie wtedy więź się zaciska. Tak działa mechanizm warunkowania emocjonalnego, w którym każda pozorna poprawa staje się dowodem nadziei, że tym razem będzie inaczej.
Izolacja w toksycznym związku
To jednak tylko połowa pułapki. Druga pojawia się w chwili, kiedy w relacji zaczyna się izolacja. Osoba o cechach narcystycznych stopniowo odsuwa swojego partnera od bliskich. Najczęściej w sposób trudny do zauważenia, na przykład przez ironię, wzbudzanie poczucia winy czy podważanie znaczenia innych więzi.
Z czasem pojawia się osamotnienie i utrata pewności siebie. W takiej izolacji rośnie wstyd i przekonanie, że nikt nie zrozumie sytuacji, co jeszcze silniej wiąże z toksycznym partnerem.
Dlaczego tak trudno odejść?
Gdy para traci kontakt ze światem zewnętrznym, emocjonalne uzależnienie nabiera pełnej siły. Tłumaczenia w rodzaju „ma ostatnio trudny okres” czy „to moja wina” nie wynikają z naiwności. Uruchamiają ten sam mechanizm, który towarzyszy uzależnieniom.
Nieregularne dawki czułości i uznania podnoszą poziom dopaminy, neuroprzekaźnika odpowiedzialnego za motywację i przyjemność. Każda obietnica zmiany pobudza natomiast układ nagrody, przez co nadzieja potrafi trzymać równie mocno jak lęk.
W ten sposób pragnienie bliskości i strach przed odrzuceniem tworzą błędne koło. Im większy lęk przed utratą, tym silniejsze zaangażowanie. Nawet jeśli przynosi cierpienie.
Toksyczny związek a zdrowie psychiczne i fizyczne
Długotrwałe funkcjonowanie w takim układzie obciąża nie tylko psychikę. Zostaje też w ciele.
Badania opublikowane w „Health Psychology” (Kiecolt-Glaser & Wilson, 2014) pokazują, że przewlekłe napięcie w relacji potrafi zamienić się w ból – głowy, mięśni, żołądka, jelit. Odbiera sen, osłabia odporność, pogłębia lęk i obniża nastrój, prowadząc do depresji.
Naukowcy zauważyli też, że w toksycznych parach każda kłótnia zostawia ślad głębiej, niż się wydaje. Wzrasta poziom kortyzolu, pojawiają się stany zapalne, a wraz z nimi ryzyko nadciśnienia, choroby wieńcowej i zaburzeń rytmu serca.
Najświeższe analizy z Uniwersytetu Harvarda (2022) potwierdzają: ciało pamięta. Osoby po toksycznych relacjach częściej zmagają się z chorobami serca, zaburzeniami metabolicznymi i objawami stresu pourazowego (PTSD). Dotyczy to uporczywych myśli, koszmarów, nagłych powrotów obrazów z przeszłości oraz unikania wszystkiego, co przywołuje trudne doświadczenia związku.
Utrata kontaktu z sobą
Nie ulega wątpliwości, że związki z osobami o nasilonych cechach narcystycznych realnie wpływają na zdrowie. Chroniczny stres sprawia, że organizm zaczyna działać w trybie przetrwania. Energia psychiczna, zamiast służyć zmianie, zużywa się na utrzymanie równowagi. W takim stanie trudno podejmować decyzje, a każdy krok wymaga ogromnego wysiłku.
Zdrowy związek nie opiera się na lęku
Pamiętaj, zdrowa relacja nie wymaga zasługiwania na miłość. Nie buduje więzi poprzez lęk ani poczucie winy. Daje przestrzeń na spokój, obecność i autentyczność. Gdy więc napięcie trwa od dawna, a emocje są podważane, to nie przesada, lecz sygnał ostrzegawczy.
Psychoterapia Warszawa – wsparcie po toksycznym związku
Jeśli szukasz psychoterapeuty w Warszawie, odczuwasz, że tkwisz w toksycznym związku lub chcesz odzyskać siebie po trudnej relacji, zapraszamy do kontaktu z autorką artykułu i współzałożycielką poradni Most do Siebie, Dagmarą Smolarek
dagmara.smolarek@mostdosiebie.pl -psychoterapia Warszawa stacjonarnie lub online.
