Niewidzialna lojalność. Czy zawsze wiemy, dlaczego żyjemy właśnie tak?

Nie zdajemy sobie sprawy, jak wiele łączy nas z historią naszej rodziny. Czasem lojalność jest jawna: wiemy, czego się od nas oczekuje, komu chcemy pomóc i z czego rezygnujemy, żeby pozostać blisko. Innym razem trudno ją dostrzec. Nie potrafimy wyjaśnić, dlaczego w pewnych obszarach życia wciąż zachowujemy się podobnie, choć świadomie chcemy czegoś innego.

Możemy przecież wiedzieć, że mamy prawo do odpoczynku, a mimo to nie umieć odpoczywać. Pragnąć bliskości, ale wycofywać się, gdy ktoś rzeczywiście się do nas zbliża. Chcieć rozwijać się i korzystać z własnych możliwości, a jednak zatrzymywać się w chwili, gdy pojawia się szansa na zmianę.

Co, jeśli niektóre z tych sposobów reagowania nie zaczęły się w nas? Co, jeśli nauczyliśmy się ich, obserwując bliskich, dostosowując się do warunków, w których dorastaliśmy, i próbując znaleźć dla siebie miejsce w rodzinie?

Nie oznacza to, że za naszymi trudnościami zawsze stoi lojalność rodzinna. Nie chodzi też o poszukiwanie winnych ani o udowadnianie, że rodzina nas ograniczała. Chodzi o coś znacznie ciekawszego: o możliwość przyjrzenia się temu, jak nauczyliśmy się żyć, czemu te sposoby kiedyś służyły i czy nadal są nam potrzebne.

Czasem to, co nas ogranicza, kiedyś nam pomagało

Wyobraź sobie osobę, która dorasta w domu, w którym trudno przewidzieć, jaka atmosfera będzie danego dnia. Czasem jest spokojnie, czasem drobna sprawa wywołuje napięcie. W takiej sytuacji bezpieczniej może być nie zwracać na siebie uwagi, szybko rozpoznawać nastroje innych i nie mówić o własnych potrzebach.

Ta osoba uczy się obserwować otoczenie, przewidywać reakcje, łagodzić konflikty. Staje się samodzielna, odpowiedzialna, zaradna. Potrafi wiele znieść i często świetnie radzi sobie w trudnych sytuacjach.

Lata mijają. Warunki życia się zmieniają. Dorosła już osoba ma wokół siebie ludzi, z którymi może rozmawiać otwarcie. Może poprosić o pomoc, powiedzieć, że coś jej nie odpowiada, a nawet popełnić błąd bez obawy, że straci czyjąś bliskość.

A jednak nadal nie mówi o swoich potrzebach. Nadal próbuje przewidzieć reakcje wszystkich wokół. Nadal bierze na siebie więcej, niż jest w stanie udźwignąć.

Dlaczego?

Być może dlatego, że sposób, który kiedyś pomagał jej zachować bezpieczeństwo, stał się utrwalonym sposobem funkcjonowania. To, co było odpowiedzią na konkretne warunki, zaczęło działać również wtedy, gdy warunki są już inne.

Twórcze przystosowanie w Gestalt – dlaczego powtarzamy dawne schematy?

W psychoterapii Gestalt możemy spojrzeć na to przez pryzmat twórczego przystosowania.

Człowiek nie rozwija się w oderwaniu od otoczenia. Uczy się rozpoznawać, co jest możliwe, czego potrzebuje, na co może sobie pozwolić i jak może zadbać o siebie w relacji ze światem. Szuka sposobów, by zaspokoić potrzeby, zachować więź i poradzić sobie z tym, co go spotyka.

Nie zawsze są to świadome decyzje. Często uczymy się przez doświadczenie, obserwację i powtarzanie zachowań, które w określonych warunkach przynoszą ulgę, poczucie bezpieczeństwa albo akceptację.

Z perspektywy Gestalt nie musimy więc od razu pytać: „Co jest ze mną nie tak?”. Możemy zapytać inaczej:

„Jaką funkcję pełni ten sposób zachowania? W jakich okolicznościach stał się potrzebny? I czy nadal pomaga mi żyć tak, jak chcę?”.

To zasadnicza różnica. Nie patrzymy na siebie jak na zbiór wad, które trzeba naprawić. Próbujemy zrozumieć, jak powstały nasze sposoby radzenia sobie i co sprawia, że wciąż po nie sięgamy.

Lojalność rodzinna nie zawsze oznacza posłuszeństwo

Lojalność kojarzy się z wiernością, wdzięcznością, przywiązaniem i gotowością do pomocy. To ważne elementy relacji. Dzięki nim czujemy, że należymy do jakiejś historii, że jesteśmy z kimś związani, że nie musimy wszystkiego budować od początku.

Trudność może pojawić się wtedy, gdy przynależność zaczyna wiązać się z niewidzialnym obowiązkiem: nie mieć łatwiej, nie być zbyt szczęśliwym, nie odchodzić za daleko, nie żyć inaczej niż bliscy.

Takie zobowiązania nie zawsze są wypowiadane wprost. Czasem słyszymy: „Rodzina jest najważniejsza”, „Nie zapominaj, skąd pochodzisz” albo „Po tym wszystkim, co dla ciebie zrobiliśmy…”. Innym razem nikt niczego nie mówi. Wystarczy, że obserwujemy, jak w rodzinie traktuje się sukces, niezależność, pieniądze, odpoczynek, bliskość czy wyrażanie sprzeciwu.

Możemy nauczyć się, że o innych należy dbać, ale o siebie już niekoniecznie. Że trzeba być silnym i nie prosić o pomoc. Że konflikty zagrażają relacji. Że własne szczęście jest czymś, co należy uzasadnić, a nie czymś, co można po prostu przeżywać.

Nie musimy przy tym świadomie myśleć: „Jeśli będę żyć inaczej, zdradzę swoją rodzinę”. Wystarczy, że określone zachowania wywołują niepokój, poczucie winy albo wrażenie, że robimy coś niewłaściwego.

Lojalność jest ważnym elementem więzi i zobowiązań rodzinnych, również tych, które pozostają niewypowiedziane. To jedna z perspektyw pozwalających rozumieć, jak poczucie przynależności i powinności może wpływać na nasze wybory.

Nie jest to jednak uniwersalne wyjaśnienie wszystkich trudności. Nie każda rezygnacja z własnych potrzeb wynika z lojalności, a nie każda osoba, która powiela rodzinne wzorce, robi to z poczucia obowiązku. Czasem decydują o tym lęk, brak doświadczenia alternatywnych zachowań, aktualna sytuacja życiowa albo realne ograniczenia.

Warto pozostawić sobie przestrzeń na sprawdzanie różnych możliwości, zamiast z góry zakładać, że znamy odpowiedź.

Jak rozpoznać, że stary sposób nadal nami kieruje?

Nie zawsze zauważamy powtarzające się wzorce, zwłaszcza gdy przez lata stały się czymś naturalnym. Czasem dopiero określone sytuacje pokazują nam, że zachowujemy się inaczej, niż zamierzaliśmy.

Może rozpoznasz siebie w którymś z poniższych przykładów:

• W relacjach chcesz mówić otwarcie, ale kiedy pojawia się napięcie, wycofujesz się albo udajesz, że nic się nie stało.
• W pracy masz pomysły i kompetencje, lecz trudno Ci upomnieć się o swoje, przyjąć uznanie lub pokazać, że czegoś nie wiesz.
• W codziennym życiu bierzesz na siebie wiele obowiązków, ponieważ łatwiej Ci zrobić coś samodzielnie niż zaryzykować, że ktoś zrobi to inaczej.
• W odpoczynku trudno Ci odpuścić, nawet kiedy masz taką możliwość. Odpoczynek szybko ustępuje miejsca poczuciu winy lub przekonaniu, że powinieneś zrobić coś pożytecznego.
• W relacji z bliskimi po spotkaniu wracasz do dawnych ról. Znowu jesteś osobą, która łagodzi napięcie, bierze odpowiedzialność za atmosferę albo nie mówi, co naprawdę myśli.
• W chwilach powodzenia zamiast cieszyć się tym, co osiągasz, umniejszasz swoje zasługi, obawiasz się cudzej reakcji lub od razu szukasz kolejnego zadania.

Każdy z tych sposobów zachowania może mieć wiele przyczyn. Nie stanowią one dowodu na istnienie ukrytej lojalności rodzinnej. Mogą jednak stać się zaproszeniem do poznania siebie.

Co nasze ciało mówi nam o utrwalonych sposobach reagowania?

Warto zauważyć również, co dzieje się w ciele. Czy napinasz ramiona, wstrzymujesz oddech, czujesz ścisk w brzuchu, gdy chcesz odmówić? Czy podczas spotkania z konkretnymi osobami Twoje ciało reaguje napięciem, zanim jeszcze zdążysz pomyśleć, co się dzieje?

W Gestalt doświadczenie cielesne, emocje, myśli i to, co dzieje się pomiędzy nami a otoczeniem, traktujemy jako ważne źródła informacji. Nie jako nieomylny kod, który pozwala odczytać przeszłość, lecz jako element doświadczenia, któremu warto się przyjrzeć.

Możemy wtedy zapytać: co właśnie zauważam? Co czuję? Czego potrzebuję? Co robię automatycznie? A co mogłoby mi pomóc w tej sytuacji dzisiaj?

Kiedy wracamy do dawnej roli – jak rodzinne wzorce wpływają na relacje?

Ania i jej partner tworzą udany związek. Na co dzień potrafią rozmawiać, wspierać się i rozwiązywać konflikty. Jest jednak sytuacja, w której ich relacja zaczyna wyglądać inaczej: wizyty w domu rodziców Ani.

Im dłużej tam przebywają, tym więcej pojawia się napięcia. Ania staje się bardziej krytyczna wobec partnera, on z kolei wycofuje się i odpowiada niechęcią. Drobne uwagi przeradzają się w sprzeczki. Po powrocie do domu oboje zastanawiają się, co właściwie się wydarzyło.

Początkowo Ania nie dostrzega związku między tymi sytuacjami. Rodzice nie odnoszą się do jej partnera jawnie nieprzyjemnie. Nie ma też jednego wydarzenia, które wyjaśniałoby zmianę atmosfery.

Dopiero kiedy zaczyna uważniej obserwować swoje zachowanie, zauważa, że w domu rodziców sama staje się bardziej uszczypliwa i zdystansowana. Przygląda się relacji rodziców i dostrzega, że od dawna obecne są w niej żal, wzajemne pretensje i unikanie bliskości. Zamiast otwarcie rozmawiać o trudnościach, rodzice często posługują się ironią, umniejszaniem i wycofaniem.

Ania zaczyna rozumieć, że być może w tej atmosferze wraca do znanego jej sposobu bycia w relacji. To, co przez lata było częścią rodzinnego krajobrazu, staje się dla niej bardziej widoczne dopiero wtedy, gdy porównuje własne zachowanie w różnych sytuacjach.

Ważne jest to, że nie musi od razu rozstrzygać, czy odpowiada za to lojalność, przyzwyczajenie, napięcie związane z wizytami czy jeszcze coś innego. Może sprawdzać, co konkretnie się w niej uruchamia, jakie emocje poprzedzają uszczypliwe uwagi i co dzieje się między nią a partnerem.

Może też eksperymentować z innym zachowaniem: zatrzymać się przed komentarzem, powiedzieć wprost o swoim napięciu, zapytać partnera, jak się czuje, albo zrobić sobie przerwę, zanim konflikt się rozwinie.

Nie chodzi o to, żeby Ania obwiniała rodziców ani żeby za wszelką cenę zachowywała się inaczej. Chodzi o to, by rozpoznawała własne reakcje i stopniowo zyskiwała większą swobodę wyboru.

Kiedy zaczynamy dostrzegać własny udział w powtarzającym się schemacie, możemy sprawdzić, czy istnieje również inny sposób bycia w tej sytuacji.

To przykład pokazujący jedną z możliwości rozumienia takich doświadczeń, a nie gotową diagnozę. W rzeczywistej pracy terapeutycznej potrzebne byłoby poznanie szerszego kontekstu relacji Ani i jej partnera.

Nie musisz odrzucać tego, co kiedyś Cię chroniło

Warto na chwilę zatrzymać się przy jednym rozróżnieniu.

To, że pewne zachowanie dziś nam nie służy, nie oznacza, że od początku było błędem.

Być może nauczyłeś się nie prosić o pomoc, ponieważ przez długi czas nie było na kogo liczyć. Być może nauczyłaś się łagodzić konflikty, bo w Twoim otoczeniu otwarta konfrontacja niosła ze sobą zbyt duże ryzyko. Być może przejąłeś odpowiedzialność za innych, ponieważ sytuacja rodzinna wymagała od Ciebie większej samodzielności, niż była odpowiednia dla Twojego wieku.

W określonych warunkach te sposoby mogły być najlepszymi dostępnymi rozwiązaniami. Pomagały przetrwać trudny czas, zachować więź, utrzymać poczucie kontroli lub odnaleźć się w świecie, w którym nie wszystko zależało od nas.

W Gestalt możemy widzieć w nich przejawy twórczego przystosowania: sposobu, w jaki człowiek odpowiada na możliwości i ograniczenia konkretnego środowiska.

Twórcze przystosowanie nie oznacza, że każde zachowanie jest korzystne albo że nie warto go zmieniać. Oznacza raczej, że próbujemy zrozumieć jego funkcję, zanim zaczniemy szukać innych rozwiązań.

Być może nie potrzebujesz walczyć z częścią siebie, która kiedyś pomagała Ci przetrwać. Być może potrzebujesz sprawdzić, czy w obecnych warunkach nadal musi wykonywać tę samą pracę.

Dzisiaj możesz mieć więcej zasobów. Więcej wiedzy, większą samodzielność, innych ludzi wokół siebie, większe możliwości finansowe, dostęp do wsparcia albo prawo do decydowania o własnym życiu. Możesz też nadal znajdować się w trudnej sytuacji i potrzebować konkretnych zmian w otoczeniu, zanim inne zachowania staną się realnie dostępne.

Warto uwzględnić jedno i drugie. Nie każdą trudność rozwiązuje zmiana sposobu myślenia. Czasem potrzebujemy lepszych warunków, pomocy, ochrony granic lub zmiany sytuacji, w której żyjemy.

Kiedy jednak pojawia się przestrzeń na nowe możliwości, możemy stopniowo uczyć się z nich korzystać.

Zmiana nie musi oznaczać rewolucji – czasem wystarczy mały krok

Osoba, która zawsze wszystko robiła samodzielnie, może spróbować przyjąć pomoc. Ktoś, kto unikał konfliktów, może nauczyć się mówić o różnicy zdań bez ataku i wycofania. Ktoś, kto stale troszczył się o innych, może sprawdzić, jak to jest uwzględnić także własne potrzeby.

Nie musimy od razu zmieniać całego życia. Czasem wystarczy jeden niewielki eksperyment, który pozwoli nam przekonać się, że mamy więcej możliwości, niż dotąd zakładaliśmy.

Ćwiczenie Gestalt: czy to nadal jest mi potrzebne?

Wybierz jeden powtarzający się sposób zachowania. Nie musi być szczególnie trudny ani dotyczyć rodziny. Może chodzić o trudność z odmową, potrzebę kontrolowania wszystkiego, unikanie proszenia o pomoc albo branie na siebie zbyt wielu obowiązków.

Poświęć kilka minut na odpowiedzi.

1. Co robię?

Opisz konkretne zachowanie, bez oceniania siebie.

Zamiast: „Jestem zbyt uległy” — „Zgadzam się na dodatkowe zadania, choć nie mam już na nie czasu”.

2. W jakich sytuacjach to się uruchamia?

Co dzieje się tuż przedtem? Kto jest obecny? Co zauważasz w swoim ciele? Jakie emocje i myśli się pojawiają?

3. Czemu ten sposób mógł kiedyś służyć?

Czy pomagał uniknąć konfliktu, zachować bliskość, zyskać uznanie, poczuć kontrolę, poradzić sobie z niepewnością? A może nie widzisz związku z dawnymi doświadczeniami? Nie musisz go szukać na siłę.

4. Jakie mam zasoby dzisiaj?

Co jest teraz inne? Jakie mam możliwości, których wcześniej nie było? Kto może mnie wesprzeć? Czy mogę podjąć ryzyko, które kiedyś było zbyt duże?

5. Co mógłbym zrobić inaczej — choćby o jeden mały krok?

Nie szukaj idealnego rozwiązania. Pomyśl o czymś, co możesz bezpiecznie sprawdzić: zadać pytanie zamiast od razu się zgodzić, poprosić o pomoc, powiedzieć o swoim zdaniu albo zrobić krótką pauzę przed automatyczną reakcją.

Po eksperymencie wróć do swoich obserwacji. Co się wydarzyło? Czego się dowiedziałeś? Czy pojawiło się coś, czego się nie spodziewałeś?

Celem nie jest udowodnienie sobie, że odtąd trzeba postępować inaczej. Celem jest poszerzenie repertuaru zachowań i poznanie własnych możliwości.

Jeśli takie ćwiczenie wywołuje silny niepokój albo dotyka bolesnych doświadczeń, nie musisz przechodzić przez nie samodzielnie. Możesz wrócić do niego w bezpieczniejszych warunkach, także z pomocą psychoterapeuty.

Jak psychoterapia Gestalt pomaga odzyskać swobodę wyboru?

W pracy psychoterapeutycznej nie chodzi o to, by znaleźć jedną przyczynę wszystkich trudności ani dopasować historię klienta do gotowej teorii.

W podejściu Gestalt ważne jest poznawanie własnego doświadczenia: tego, co dzieje się w danej chwili, jakie emocje i potrzeby stają się widoczne, jak reaguje ciało, co dzieje się w relacji z drugim człowiekiem. Przyglądamy się również temu, jak nasze sposoby kontaktowania się z otoczeniem powstały i jaką funkcję pełnią obecnie.

Czasem dopiero w relacji terapeutycznej można zauważyć, że wciąż próbujemy zasłużyć na akceptację, unikamy różnicy zdań albo przejmujemy odpowiedzialność za cudze samopoczucie. Możemy wtedy wspólnie sprawdzać, co uruchamia te reakcje i czy istnieją inne możliwości.

Nie chodzi o to, by odrzucić przeszłość, zrezygnować z więzi rodzinnych czy uznać, że wszystkie dotychczasowe sposoby radzenia sobie były niewłaściwe. Chodzi o odzyskiwanie swobody: możliwości rozpoznania własnych potrzeb, uwzględnienia rzeczywistych warunków i wybrania takiego zachowania, które lepiej odpowiada obecnej sytuacji.

Nie musisz przestawać być sobą, żeby coś zmienić

Zmiana może zacząć się od drobiazgu. Od zauważenia napięcia, zanim zamieni się w wybuch. Od powiedzenia „nie wiem”. Od przyjęcia pomocy bez natychmiastowego odwdzięczania się. Od pozostania w kontakcie z kimś bliskim, nawet gdy macie różne zdania.

Nie zawsze będzie łatwo. Dawne sposoby mogą nadal przynosić poczucie bezpieczeństwa, a nowe początkowo wydawać się obce. To zrozumiałe. Nie musimy pozbywać się starych reakcji na zawsze. Możemy uczyć się rozpoznawać, kiedy są pomocne, a kiedy warto sięgnąć po coś innego.

Nie musisz przestawać być sobą, żeby coś w swoim życiu zmienić. Możesz lepiej poznać siebie i odkryć, że masz więcej możliwości, niż dotąd było Ci dostępnych.

Pytanie na dziś – czy to, co robisz od lat, nadal Ci służy?

Czy w Twoim życiu jest coś, co robisz od lat, choć nie masz już pewności, czy nadal Ci służy?

A jeśli tak — co by się zmieniło, gdybyś zamiast pytać: „Dlaczego znowu taki jestem?”, zapytał: „Czego nauczyłem się w ten sposób i czego mogę nauczyć się teraz?”

Może właśnie od tego pytania zaczyna się nowa możliwość.

Autorka: Benita Prusinowska – psychoterapeutka Gestalt, psychotraumatolożka